Có còn cơ hội để những ca khúc cho hoà bình được hát ở Việt Nam?

Bùi Văn Phú

Nhạc Trịnh Công Sơn được xuất bản tại Sài Gòn trong thập niên 1970 (ảnh: Bùi Văn Phú)

Nhạc Trịnh xuất bản tại Sài Gòn, thập niên 1970 (ảnh: Bùi Văn Phú)

Đầu năm nay cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đã được World Peace Music Awards – tổ chức Âm nhạc Hoà bình Thế giới – chọn trao giải cùng với những ca nhạc sĩ Mỹ Bob Dylan, Joan Baez, Country Joe McDonald, Harry Belafonte và nhóm tam ca Peter, Paul & Mary.

Trịnh Công Sơn được tuyên dương là một nhạc sĩ vì hoà bình là một vinh dự không chỉ riêng cho ông và những sáng tác cho hoà bình mà ông để lại, nhưng cũng là một niềm hãnh diện cho nước Việt Nam. Có điều là Trịnh Công Sơn cũng như Bob Dylan, Joan Baez và Country Joe đều là những ca nhạc sĩ đã viết lên nỗi khổ đau của chiến tranh và lòng mong ước hoà bình cho Việt Nam, nhưng sau chiến tranh lại có những cái nhìn khác nhau về một nước Việt Nam hậu chiến.

Thời chiến tranh, sức tàn phá của bom, đạn, mìn đã giết chết mấy triệu người Việt của hai miền nam bắc. Tính bình quân, trong 20 năm đó, cứ mỗi giờ đồng hồ có đến chục người Việt chết vì hệ lụy chiến tranh: những chiến binh chết ngoài trận mạc, chết ở chiến khu; những dân lành vô tội chết bởi lựu đạn trong thành phố, chết ngoài ruộng đồng, chết trên những con đường làng bởi bom mìn. Nỗi đau thương, thống khổ dâng cao cùng với cường độ của lòng khao khát hoà bình, mà người thể hiện những rung cảm đó trung thực nhất không ai hơn được Trịnh Công Sơn, một nhạc sĩ đã được thế giới ca ngợi là người đã lên tiếng cho lương tri của người Việt thời bấy giờ.

Không chỉ từ một quê hương đang bị tàn phá, hủy diệt bởi bom đạn mới có những tiếng hát kêu gọi hoà bình được cất lên, mà chiến tranh Việt Nam còn thôi thúc lương tâm nhân loại. Khi những dòng nhạc Ca khúc Da vàng của Trịnh Cộng Sơn, với giọng hát Khánh Ly, trở thành những lời kinh Hát cho quê hương Việt Nam – chủ đề của những băng nhạc Trịnh Công Sơn phát hành ở miền Nam khoảng 1970-75 – được cất lên ở quán Văn hay từ sân cỏ trường Đại học Văn Khoa Sài Gòn để rồi vang vọng từ thành thị về đến thôn làng, thì bên kia Thái Bình Dương, ở sân trường Đại học Berkeley cũng có những tiếng hát cho hoà bình Việt Nam được cất lên, như của Joan Baez, Bob Dylan, của Country Joe. Phương Đông kêu gọi hoà bình, Phương Tây đòi hỏi chấm dứt chiến tranh vì chiến tranh đã gây tang thương chết chóc quá nhiều.

Nhạc gọi là “phản chiến” của Trịnh Công Sơn thực ra nói lên niềm ước mơ hoà bình, về thân phận con người Việt Nam và những thần thoại của quê hương: Chờ nhìn quê hương sáng chói, Tôi sẽ đi thăm, Gia tài của Mẹ, Hãy sống dùm tôi, Người con gái Việt Nam da vàng, Đêm bây giờ đêm mai, Ngày dài trên quê hương, Nối vòng tay lớn v.v… là những ca khúc mà lời ca khi cất lên đều biểu hiện những tâm tình đó.

Năm 1968 Trịnh Công Sơn viết về những cái chết trong Tết Mậu Thân ở Huế:

Xác người nằm bơ vơ
dưới mái hiên chùa
trong giáo đường thành phố
trên thềm nhà hoang vu

Xác người nằm quanh đây
trong mưa lạnh này
bên xác người già yếu
có xác còn thơ ngây…

Còn Joan Baez có mặt ở Hà Nội dịp Giáng Sinh 1972, từ bệnh viện Bạch Mai đổ nát vì bom đã ghi lại một điệu ballad:

Những thiếu nữ chất lên xe đạp
những vòng hoa tưởng niệm
một bà mẹ cúi nhặt
bên hố bom và đổ nát
miếng vải, mảnh giầy
còn sót lại của một đời người gian nan

Tiếng khóc sầu thảm của bà vang lên
xé tan không gian buổi sáng
đứa con duy nhất
tối qua đã bị chôn vùi đâu đó
họ nói chiến tranh đã tàn
nhưng con tôi đâu rồi, con ơi?”

[As young girls load up bicycles with flowers for the dead / An aging woman picks along the craters and the rubble / A piece of cloth, a bit of shoe, a whole lifetime of trouble / A sobbing chant comes from her throat and splits the morning air / The single son she had last night is buried under her / They say that the war is done / Where are you now, my son?]

Cuộc chiến rồi cũng kết thúc. Trưa ngày 30.04.1975 đài Sài-gòn truyền đi những lời ca quen thuộc qua giọng hát của chính tác giả:

Rừng núi giang tay nối lại biển xa
ta đi vòng tay lớn mãi để nối sơn hà
mặt đất bao la, anh em ta về
gặp nhau mừng như bão cát
quay cuồng trời rộng
vòng tay ta nắm
nối tròn một vòng tử sinh…

Lời ca thật đẹp biết bao khi được chính người nghệ sĩ đã hết lòng vì hoà bình đất nước cất tiếng chào đón hoà bình đã đến trong giờ phút lịch sử của dân tộc.

Nhưng hoà bình chỉ thoáng qua rồi biến mất. Những sáng tác ca ngợi hoà bình bị cấm, và còn bị cấm cho đến ngày nay. Biết bao ca khúc “phản chiến” của Trịnh Công Sơn đã từng làm thổn thức lòng người:

Một ngàn nô lệ giặc Tàu
một trăm năm đô hộ giặc Tây
20 năm nội chiến từng ngày
gia tài của Mẹ một rừng xương khô
gia tài của mẹ một núi đầy mồ…

hay:

Người nô lệ da vàng
ngủ quên, ngủ quên
trong căn nhà nhỏ
đèn thắp thì mờ
ngủ quên, quên đã bao năm
ngủ quên không thấy quê hương
Bao giờ đập tan gông cùm
xiềng xích vô hình trói buộc dân ta
bao giờ đập tan gồng cùm
xiềng xích vô hình trói buộc tự do…

đã trở nên những lời kinh của cả một thế hệ bỗng dưng vụt tắt trên mảnh đất đã khai sinh ra chúng.

Bây giờ Trịnh Vĩnh Trinh muốn hát lại những Ca khúc Da vàng của anh mình mà vẫn chưa được phép nhà nước. Trong nước đang có những tiếng nói cất lên để những ca khúc đã tạo nên tên tuổi Trịnh Công Sơn được đặt đúng vào vị trí của những dòng nhạc hát cho hoà bình Việt Nam giữa lúc đất nước một trời khói lửa.

Trong lời tuyên dương khi chọn Trịnh Công Sơn để trao giải, ban tổ chức ghi nhận là sau 1975 Trịnh Công Sơn đã gặp khó khăn, phải đi nông trường dọc dãy Trường Sơn cho đến năm 1979.

Ca sĩ Joan Baez nổi tiếng với giọng hát dân ca phản đối chiến tranh tại Việt Nam. Năm 1979 cô trở lại sân trường Đại học Berkeley để nói chuyện về người tị nạn Đông Dương và những vi phạm nhân quyền tại Việt Nam

Ca sĩ Joan Baez nổi tiếng với giọng hát dân ca phản đối chiến tranh tại Việt Nam. Năm 1979 cô trở lại sân trường Đại học Berkeley để nói chuyện về người tị nạn Đông Dương và những vi phạm nhân quyền tại Việt Nam (ảnh: Bùi Văn Phú)

Cũng năm đó, bốn năm sau khi nước Việt Nam hoà bình thống nhất, Joan Baez cùng 100 nhà trí thức và văn nghệ sĩ Hoa Kỳ đồng ký tên vào một thư ngỏ, đăng trên 5 nhật báo lớn ở Hoa Kỳ, lên tiếng về tình trạng vi phạm nhân quyền trầm trọng tại Việt Nam. Trịnh Công Sơn phản đối, gọi hành động của Joan Baez là “tiếp tay cho tư bản thọc sâu lưỡi dao vào vết thương của dân tộc Việt Nam chưa được hàn gắn”. Thời điểm này người Việt lại bị đẩy vào những cuộc chém giết mới, không trên quê hương mình mà ở nước láng giềng Kampuchia. Hàng chục ngàn thanh niên Việt phải tiếp tục hy sinh mạng sống vì chiến tranh, sau bao năm khao khát hoà bình.

Lễ trao Giải thưởng Âm nhạc Hoà bình Thế giới được dự trù tổ chức tại sân vận động Mỹ Đình, Hà Nội vào ngày 22.06 vừa qua. Những nghệ sĩ được giải chỉ có Peter Yarrow, trong nhóm tam ca Peter, Paul & Mary, dự định có mặt cùng người em gái út của Trịnh Công Sơn là Trịnh Vĩnh Trinh. Vĩnh Trinh sẽ hát Nối vòng tay lớn, như người anh cả của cô đã hát lên 30 năm trước đây. Lần này Trịnh Vĩnh Trinh cũng muốn mở đầu một kỷ nguyên mới: “mặt đất bao la anh em ta về / gặp nhau mừng như bão cát quay cuồng / trời rộng, biển xanh, sông gấm nối tròn một vòng tử sinh …” với quyết định trở về với quê hương để góp phần xây dựng đất nước.

Mười ngày trước đó, ca sĩ Country Joe, hiện sống tại Berkeley, đã nói với phóng viên báo điện tử Asia Times: “Là một nhạc sĩ hip-pi chống chiến tranh, tôi không thể có mặt tại Việt Nam ngày nay được.” Nam ca sĩ nói tiếp: “Chủ thuyết cộng sản thường là chủ thuyết độc tài mà tôi không ủng hộ” và lên tiếng chỉ trích những vi phạm nhân quyền đang diễn ra tại Việt Nam. Sau khi những phát biểu của Country Joe được phổ biến, chương trình lễ trao giải thưởng bị huỷ bỏ.

Theo đạo diễn Matt Taylor, trưởng ban tổ chức lễ trao giải, quyết định huỷ bỏ chương trình không phải từ phía chính phủ Việt Nam. Ban tổ chức đưa ra lý do kỹ thuật là vì không có đường cáp tuyến để phát hình chương trình đi khắp thế giới như mong muốn.

Lễ trao giải thưởng không được thực hiện đã làm mất một cơ hội cho thế giới thấy đất nước Việt Nam, ngày nay tuy còn nghèo, nhưng đã có hoà bình thực sự. Người Việt ngày nay không còn phải sống với nỗi lo sợ của chiến tranh, như họ đã từng trải qua trong thế kỷ trước.

© 2004 Buivanphu

___

Nguồn: talawas.org 05.07.2004

About Bùi Văn Phú

Bùi Văn Phú is a community college teacher and a freelance writer from San Francisco Bay Area. He worked with Peace Corps in Togo, Africa and United Nations High Commissioner for Refugees in Southeast Asia. Bùi Văn Phú hiện dạy đại học cộng đồng và là một nhà báo tự do sống tại vùng Vịnh San Francisco, California. Trong thập niên 1980, ông làm tình nguyện viên của Peace Corps tại Togo, Phi Châu và làm tham vấn giáo dục cho Cao ủy Tị nạn Liên hiệp quốc tại Đông nam Á.
This entry was posted in ở quê xưa, văn học nghệ thuật and tagged , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s