Ghana ngày trở lại [Phần 1]

Bùi Văn Phú

Một cửa hàng trong phi trường của Thủ đô Accra, Ghana (Ảnh: Bùi Văn Phú)

Đầu thập niên 1980 tôi gia nhập đoàn Peace Corps của Hoa Kỳ và được gửi đi dạy học ở Togo, Châu Phi.

Thời gian sống và làm việc ở đó, vào dịp nghỉ hè hoặc nghỉ lễ tôi có đi chơi những nước lân bang như Benin, Ghana và Côte d’Ivoire. Tháng 9 năm 1985 tôi rời Togo khi hết hạn hai năm làm công tác tình nguyện.

Ba mươi ba năm sau, hè 2018 tôi trở lại thăm Togo và Ghana. Chuyến đi này tôi thực sự muốn thăm Ghana vì nơi đây vào năm 1985 đã để lại những ấn tượng không mấy tốt đẹp nên tôi đã chẳng mong có một ngày trở lại.

Nhưng sau này có những lý do làm cho tôi mong ước được trở lại thăm Ghana lần nữa. Trước nhất là tôi muốn hiểu thêm về lịch sử buôn bán nô lệ từ bốn trăm năm trước mà Ghana đã là nơi tập trung người nô lệ, khi họ được bán cho những chủ nhân da trắng rồi được đưa xuống thuyền chở sang Châu Mỹ, Châu Âu.

Thứ nhì là sau nhiều năm làm việc ở nước ngoài, về Mỹ tôi luôn tìm hiểu xem tại sao có những nước trước đây cũng nghèo, nhưng rồi phát triển nhanh và có những nước chậm phát triển dù có nhận được nhiều viện trợ, đầu tư từ bên ngoài.

Một dịp đọc sách “Culture Matters” – Văn hoá có ảnh hưởng – của Samuel Huntington, giáo sư chính trị học từ Đại học California ở San Diego, xuất bản năm 2000, trong đó tác giả đưa ra luận đề là một trong những nguyên do chính khiến một quốc gia không thể phát triển là điều kiện văn hoá. Mà văn hoá là lối sống, các sinh hoạt trong xã hội.

Tác giả đưa ra so sánh giữa Nam Hàn và Ghana, hai nước có địa lý, tài nguyên và mức sống tương đương trong thập niên 1960, nhưng đến năm 2000 thì Ghana không phát triển được như Nam Hàn là do bởi cách người dân sống, cách làm việc đã ảnh hưởng đến phát triển quốc gia.

Năm 1985 tôi đã có chuyến đi chơi Ghana. Thời gian đó tình hình chính trị ở đây rối loạn với đảo chánh, tranh giành quyền lực và không khí chống Mỹ nổi lên với biểu tình thường xuyên trước Đại sứ quán Hoa Kỳ, nơi chính phủ Mỹ khuyến cáo kiều dân không nên lai vãng.

Hai năm trước đó, mùa hè 1983, khi tôi được gửi đến Togo dạy học thì cùng lúc nước láng giềng Ghana lại đuổi những tình nguyện viên Mỹ, trong đó có một bạn đang dạy toán phải rời Ghana và được chuyển qua Togo để tiếp tục công tác.

Năm 1961, khi tổ chức thiện nguyện Peace Corps của Hoa Kỳ được Tổng thống John F. Kennedy khai sinh thì Ghana đã là một trong hai quốc gia đầu tiên ở Châu Phi đón tình nguyện viên đến làm việc, là dấu chỉ của quan hệ tốt đẹp giữa hai nước, nhưng hai thập niên sau lại trở nên chống Mỹ và đã có quyết định trục xuất tình nguyện viên đang công tác ở đó.

Dù được Đại sứ quán Hoa Kỳ cảnh giác về những khó khăn khi thăm Ghana, tôi cũng quyết định đi cho biết, dự định ở vài ngày rồi tiếp tục lên đường qua Côte d’Ivoire.

Cửa hàng bán thức ăn Tàu ngay bên ngoài cửa phi trường Accra (Ảnh: Bùi Văn Phú)

Lấy xe đò từ thủ đô Lomé, nằm ngay sát biên giới của Togo và Ghana, để đi Accra. Nếu đi thẳng thì đường chỉ dài 170 cây số, nhưng vì có căng thẳng biên giới nên xe phải chạy vòng lên vùng sông Upper Volta và sẽ tốn hơn 5 giờ.

Khi qua biên giới mọi du khách phải khai báo đem theo bao nhiêu tiền các loại để nhân viên hải quan ghi vào hộ chiếu trước khi đóng dấu. Mấy bạn đã đến Accra cho biết khi ở Ghana đổi tiền chính thức ở đâu, tiêu tiền ở khách sạn hay mua sắm gì cũng cần lấy biên nhận để chứng minh số tiền mang vào đã được tiêu dùng vào những việc gì, vì khi rời nước sẽ phải chứng minh tại cửa khẩu.

Đời sống ở Ghana lúc đó khó khăn, tiền cedis mất giá. Người ngoại quốc đi tắc-xi thì tài xế chỉ muốn được trả bằng tiền đô vì giá chính thức 1 đôla Mỹ đổi được 50 cedis, nhưng chợ đen đổi được 250 cedis. Tôi và một bạn đồng hành mỗi người đã đổi chợ đen 100 đôla để có đủ tiền tiêu trong mấy ngày, vì lương tình nguyện viên không dư gì nhiều. Số tiền đó được giấu đem vào Ghana theo cách như tôi đã gửi về Việt Nam cho gia đình trong những thùng quà.

Đi đổi tiền chợ đen ở khu chợ gần một ngân hàng là một cuộc phiêu lưu. Gạ hỏi một người đứng bên lề đường, anh ta nói đi theo và dẫn vào một đường hẻm. Khi đó tim tôi đập mạnh vì không biết có nguy hiểm gì không, có bị cướp hay có thể bị bắt vì tội đổi chợ đen. Đổi 200 đôla được gần 50,000 cedis toàn giấy 20 cedi, hai bó to, nên tôi không muốn đếm lại mà lo rời khu vực cho nhanh.

Một điều rắc rối nữa đã xảy ra khiến tôi lo sợ là khi đi xe đò từ Togo qua Accra, trên đường thấy những thôn làng, thấy cảnh vật lạ nên tôi có lấy máy ảnh ra chụp vài tấm. Không ngờ đó lại là điều gây rắc rối vì một nhân viên an ninh trên xe thấy tôi chụp hình đã hỏi giấy phép. Tôi trả lời không có và giải thích, theo tôi hiểu, như đọc qua sách hướng dẫn du lịch, thì chỉ không được chụp ảnh những khu quân sự hay toà nhà chính phủ. Đường xe đò đi qua những thôn làng, tôi không biết có nơi nào không được phép chụp hình hay không.

Đến một trạm kiểm soát, tôi được gọi xuống xe, đưa vào đồn cảnh sát làm biên bản tịch thu hết 2 cuốn phim Kodak 36 pô, một cuốn trong máy mới chụp vài tấm và một cuốn chưa mở hộp cũng bị tịch thu luôn.

Những năm sống ở Châu Phi, Ghana là một nơi tôi đã đi qua mà không có tấm hình nào lưu lại mà chỉ còn giữ lại được vài bưu thiếp, mấy phong bì tem thư phát hành ngày đầu tiên, tấm bản đồ du lịch và vé xe đò làm kỷ niệm.

Hè vừa qua tôi trở lại Ghana theo một lớp học về văn hoá và lịch sử của người da đen ở Mỹ. Trước khi lên đường, qua những buổi hướng dẫn giáo sư phụ trách cũng cho biết là không nên chụp hình khu quân sự, công ốc và khu vực của người Hồi giáo.

Tôi rời Mỹ sau đoàn hai ngày vì bận dạy hè. Máy bay đáp xuống phi trường Kotoka của thủ đô Accra lúc 8 giờ tối. Xe buýt đưa vào cảng. Đến cửa thấy hàng chữ to “Akwaaba” nghĩa là “Chào mừng – Welcome”.

Bảng quảng cáo giao dịch thương mại của Trung Quốc trong phi trường Accra (Ảnh: Bùi Văn Phú)

Vừa vào hành lang là có máy chụp ảnh mọi hành khách vừa đến. Rồi nhân viên hỏi thẻ y tế mầu vàng để kiểm soát tiêm chủng. Bắt buộc phải có chích ngừa yellow fever trước khi được cho vào, ai thiếu phải chờ đưa vào trạm y tế. Khung cảnh ở đây rất lộn xộn, nhân viên kẻ ra người vào, không có hướng dẫn cho du khách phải làm gì, trình giấy tờ gì.

Trước khi lên đường từ Mỹ chúng tôi đã được dặn kỹ về các phòng ngừa y tế khi đến vùng đất này của Châu Phi, như tiêm chủng mấy loại, phải đem theo thuốc chống sốt rét, mỗi ngày một viên trong thời gian ở đó và uống thêm đủ một tuần sau khi rời Châu Phi.

Kiểm soát y tế xong mới qua thủ tục nhập cảnh. Vì đã có xin visa khi còn ở Mỹ nên tôi qua trạm kiểm soát hộ chiếu mau chóng.

Ra khu nhận hành lý, nhìn quanh thấy một cặp vợ chồng và hai con nhỏ người Châu Á, nghe họ nói tiếng Hoa. Có một đoàn chừng 20 người trẻ, độ tuổi đôi mươi từ Mỹ qua đây làm thiện nguyện mùa hè.

Chờ mãi không thấy hai gói hành lý của mình. Máy bay đáp lúc 8 giờ mà đến 10 giờ cũng chưa thấy đâu. Có wifi miễn phí nên tôi gửi lời nhắn cho gia đình biết đã đến nơi. Giáo sư phụ trách gọi điện từ cố đô Kumasi hỏi có gặp trục trặc gì không mà chưa thấy ra cửa vì người đi đón tôi vẫn còn đợi ở bên ngoài. Tôi báo là máy bay đáp đúng giờ nhưng tới lúc này vẫn chưa thấy hành lý ra.

Đứng cạnh một phụ nữ cũng đang chờ hành lý, tôi hỏi thăm. Cô là người gốc Ghana, hiện sống ở Las Vegas, cùng chồng về nước nghỉ hè mỗi năm. Biết tôi cũng đến từ Mỹ, cô nói Ghana nóng, nhưng không bằng Las Vegas. Cô cho biết “mọi việc ở đây đều chậm và hành lý đến trễ nói lên tính cách của Ghana. Đó là điều bình thường, rất khác với Mỹ.” Cô nói như để trấn an tôi.

Nghe thế tôi nhớ đến một sự việc mình mới quan sát thấy lúc lên máy bay từ Amsterdam đi Accra, có thể cũng nói lên một đặc tính khác của dân xứ này. Đó là chen lấn, mất trật tự, dù chỗ ngồi trên máy bay đã có xếp số trước và cô tiếp viên cũng đã mấy lần yêu cầu hành khách xếp hàng theo thứ tự. Nhưng nhiều người vẫn lộn xộn chen chân nhau.

Trong khi chờ hành lý, quan sát cảnh quan tôi thấy cảng hàng không của Thủ đô Accra không tân kỳ, trông giống Nội Bài vào năm 1995 khi tôi về thăm quê hương lần đầu. Đó đây có những bảng quảng cáo sản phẩm Samsung, có những quảng cáo đầu tư của Trung Quốc, của ngân hàng Thượng Hải.

Tôi lo hành lý có thể thất lạc vì chỉ còn dăm hành khách vẫn đứng chờ. Thỉnh thoảng có anh thanh niên đến hỏi tôi cho biết tên ghi trên hành lý để anh giúp. Người phụ nữ Mỹ gốc Ghana nói nhỏ với tôi là đừng, cứ yên tâm chờ.

Lát sau hành lý của tôi cũng đến. Ra khỏi cửa phi trường thấy có người cầm bảng viết tên mình nên cảm thấy yên tâm. Nhìn bên phải có một quầy bán thức ăn với tên Wok Inn và hàng chữ kỷ niệm 25 năm phục vụ. Quán không còn mở cửa vì đã khuya nhưng cho tôi cảm tưởng là chắc phải có nhiều người Hoa đang sống ở đây.

Bữa cơm tối đầu tiên khi vừa đến Ghana (Ảnh: Bùi Văn Phú)

Theo anh hướng dẫn lên xe tắc-xi về nhà trọ. Đến nơi sau khi ổn định chỗ ở anh chào từ biệt và hẹn sáng mai 9 giờ sẽ đến đón và đưa tôi đi Cape Coast là trung tâm mua bán nô lệ thời xa xưa, cách Accra 200 kilômét, khoảng bốn tiếng xe đò.

Tắm cho hết cơn mỏi mệt. Bụng đói, tôi hỏi người tiếp tân ở nhà trọ giờ này có nơi nào gần đây còn bán thức ăn. Anh nói có quán bán cơm mà chắc chắn tôi sẽ thích ăn ở đó. Có lẽ anh thấy tôi là người gốc Châu Á nên nghĩ thế. Nhưng tôi chỉ có đôla Mỹ, vì lúc ở phi trường vội ra ngoài nên quên không ghé quầy ngân hàng đổi tiền. Anh nói hàng quán chỉ nhận cedi (1 đôla Mỹ = 4.7 cedis giá chính thức) và luật pháp cũng cấm người dân hay khách sạn đổi tiền cho du khách. Anh sẽ giúp tôi có cơm ăn và sai người làm đi mua cơm tối.

Lúc sau có người mang cho tôi một hộp cơm chiên và hai chai nước, tất cả 7 đôla. Cơm với cánh gà, đùi gà chiên jollof, là một thứ gia vị như ngũ vị hương. Thơm ngon.

Ăn xong tôi hỏi tiếp tân mật mã wifi để nối mạng vào laptop gửi email về Mỹ báo tin đến nơi bằng an. Sau chặng đường dài từ San Francisco đến Accra, tôi mệt và ngủ một giấc ngon cho đến sáng.

[tiếp phần 2]

© 2019 Buivanphu

Ghana ngày trở lại [Phần 1] * Lát sau hành lý của tôi cũng đến. Ra khỏi cửa phi trường thấy có người cầm bảng viết tên mình nên cảm thấy yên tâm. Nhìn bên phải có một quầy bán thức ăn với tên Wok Inn và hàng chữ kỷ niệm 25 năm phục vụ. Quán không còn mở cửa vì đã khuya nhưng cho tôi cảm tưởng là chắc phải có nhiều người Hoa đang sống ở đây.

About Bùi Văn Phú

Bùi Văn Phú is a community college teacher and a freelance writer from San Francisco Bay Area. He worked with Peace Corps in Togo, Africa and United Nations High Commissioner for Refugees in Southeast Asia. Bùi Văn Phú hiện dạy đại học cộng đồng và là một nhà báo tự do sống tại vùng Vịnh San Francisco, California. Trong thập niên 1980, ông làm tình nguyện viên của Peace Corps tại Togo, Phi Châu và làm tham vấn giáo dục cho Cao ủy Tị nạn Liên hiệp quốc tại Đông nam Á.
This entry was posted in văn hóa du lịch and tagged , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s